Ráðunautahornið

maí/júní 2003

Þá er minkagotið langt komið og þegar þetta bréf er að fara í prentun er ekki annað að heyra frá bændum en að það hafi gengið nokkuð vel. Endanlegar tölur liggja þó hvergi fyrir en endanleg geldprósenta mun hafa mikil áhrif á loka niðurstöðutölurnar eins og venjulega. Stærsta got sem ég hef heyrt um til þessa í ár er 18 hvolpa got en þar af voru 11 lifandi. Einnig hef ég frétt af 15 hvolpa gotum og þá öllum lifandi á fleiri en einum stað. Það er vonandi að þetta sé vísbending um frjósemina á landinu öllu.

Framundan er vaxtarskeiðið en hver útkoman verður úr því í haust ræðst að miklu leiti af því hvernig til tekst næstu 6-8 vikurnar í fóðrun og hirðingu hvolpanna. Ég er samfærður um að það hafa allir bændur eitthvað að laga hjá sér í hirðingu og aðbúnaði hvolpanna á þessum tíma og það er mín skoðun að tímabilið frá 4 vikna aldri hvolpanna til ca. 6 vikna aldurs þeirra sé það tímabil sem flest mistök eru gerð á. Skoðum það betur hér að neðan.

Hirðingin í dag

Aðal vinnan í dag á að hafa það að markmiði að aðstæður og aðbúnaður læðanna geri þeim kleift að passa hvolpana eins vel og kostur er. Þær þurfa að hafa aðgang að nægum hálmi til að pakka hreiðrin með og hreiðrin þurfa að vera sem mest lokuð. Oft getur verið nauðsynlegt að pakka beint niður í kassana og hjálpa læðunum þannig að gera sem best hreiður og þá halda þær því við í einhverja daga á eftir. Það munar miklu um hvern daginn fyrir hvolpana sem hreiðrin eru í lagi og ef vel á að vera verða þau að vera sem mest lokuð fram til 4 vikna aldurs eða þangað til að byrjað er að gefa niður á kassalokið.

Hjá læðum sem alltaf henda öllu út getur verið reynandi að taka t.d. skáspjaldið burt og fylla kassann með hálmi um leið og gert er smá hreiður fyrir hvolpana. Samhliða því getur verið gott að setja trekt á viðkomandi kassa ef hún ekki er þegar fyrir hendi. Hjá þessum “erfiðu” læðum getur líka verið ráð að pakka kassann upp og setja síðan vel af hálmi ofan á lokið en það gerir læðurnar oft á tíðum rólegri. Það er lykilatriði að læðurnar hafi þurrt, hlítt og vel lokað hreiður til að passa hvolpana í og þannig þarf það að vera þar til þeir eru byrja að borða fóður að fullum krafti. Hafið í huga að hvolparnir geta ekki stjórnað líkamshita sínum af neinu marki fyrr en við 4-5 vikna aldur og því eiga þeir allt sitt undir umhverfishitanum komið.

Fóðrunin nú

Það er óhætt að segja að sú fóðrunartækni sem fylgja á gagnvart læðunum frá því fyrir got og á fyrri hluta mjólkurskeiðs sé eilífðar umræðuefni. Sérstaklega er það samhengi fóðrunartækninnar og þeirra vandamála sem upp koma oftast á goti eins og skita og of stutt mjólkurskeið læðanna með tilheyrandi vanþrifum hjá hvolpunum. Það hefur verið sýnt fram á að ef dregið er úr fóðurmagninu til læðanna síðustu tvær vikurnar fyrir got eykst til muna hættan á skituvandamálum hvolpa. Það er þekkt vandamál hjá öðrum dýrategundum að aflögn á meðgöngu hefur neikvæð áhrif á samsetningu broddmjólkurinnar. Það hefur síðan þær afleiðingar að ónæmiskerfi ungviðanna verður veikara en ella en með broddmjólkinni fá ungviði mjög mikilvæg prótein sem byggja upp ónæmiskerfi líkamans á fyrstu dögunum eftir fæðingu. Veikara ónæmiskerfi hjá minkahvolpum hefur meðal annars þau áhrif að þeir verða varnalausari fyrir venjulegum bakteríum sem allsstaðar finnast og þá ekki síst í hreiðurkössunum.

Það er skoðun sumra bænda að ekki eigi heldur að pressufóðra læðurnar fyrst eftir got og eru rökin þá þau að læðurnar þurfi ekki allt þetta fóður því þær mjólki ekki svo mikið fyrstu 10-14 dagana eftir got!! Á þessu var gerð skipulögð tilraun meðal minkabænda í Danmörku árin 1995, 1996 og 1997. Þrír hópar af læðum voru fóðraðir mismikið, einn takmarkandi, annar “passlega” og síðan var hópur sem var pressufóðraður. Það tókst ekki með neinni af þessum fóðrunaraðferðum að koma í veg fyrir skituvandamál eða fituga hvolpa eins og það venjulega er kallað. Þrátt fyrir það ráðleggja sumir takmarkaða fóðrun á fyrrihluta vaxtarskeiðsins en á þeirri aðferð hef ég ekki mikla trú.

Með hliðsjón af reynslu þeirra bænda sem leggja orðið mikla áherslu á að allar læður og hvolpar (þegar þeirra tími kemur), fái alltaf allt það fóður sem þau vilja éta frá fyrstu dögum maí mánaðar tel ég að mikilvægt sé að fóðra vel allan tímann. Samantek á heildarfóðurnotkun innan búa í maí og júní hefur líka sýnt að þeir sem nota mest fóður á þessum tíma hafi fæst vandamál þó ekki hafi tekist að sýna það með áðurnefndri tilraun. Fóðrið því þannig að þarfir allra dýranna séu uppfylltar og sá tími sem búrin eru fóðurlaus sé nákvæmur. Það er munur á hvort talað er um skipulagt fóðurleysi í 1-2 tíma á dag til að skerpa á náttúrlegri átlyst eða hvort læðurnar éti upp nokkrum tímum eftir fóðrun og fái síðan ekki magafylli aftur fyrr en mörgum tímum seinna. Vel skipulagt fóðurleysi á þessum tíma er jákvætt en samt þannig að læðurnar fái alltaf nóg og séu ekki svangar nema í mesta lagi einu sinni á sólarhring.

Fóðrun hvolpa

Hvolparnir byrja fyrst við 4 vikna aldur að etja fóður og því er í raun ekki ástæða til að byrja fóðrun niður á kassalokið fyrr og samkvæmt nýlegum athugunum er jafnvel betra að byrja ekki fyrr en við 30-32 daga aldur hvolpanna eða við ca. 4 ½ vikna aldur. Læðan ber líka gjarnan fóður til hvolpanna inn í kassann fyrst og/eða tekur það af kassalokinu og setur það niður.

Þó að nauðsynlegt sé að fóðra hvolpanna á hreiðurkassalokið framan af aldri verður ekki framhjá því horft að því fylgja nokkrir neikvæðir þættir. Fóðurklattinn á kassalokinu kemur til með að lækka hitastigið í kassanum ásamt því að hreiðrin verða opnari en þau voru áður. Samhliða þessu mun of þynnt fóður leka niður í hreiðrið og valda þar sóðaskap. Þegar þessir þættir eru skoðaðir er líka mikilvægt að gera sér grein fyrir að hvolparnir eru enn ekki farnir að geta stjórnað eigin hitastigi og eiga því allt undir umhverfinu og móðurinni komið. Það hlýtur því að vera best að byrja ekki fóðrun niður á kassann fyrr en þess er raunverulega þörf og að ekki sé byrjað of snemma á að fóðra niður til yngstu hvolpanna, en allt að mánaðar munur á aldri getur verið á milli yngstu og elstu hvolpanna á búinu. Það munar mjög mikið um hvern daginn í aldri hjá hvolpum og því á ekki að sýna eitthvað kæruleysi í þessum málum heldur fóðra eftir dagsetningum. Síðast fæddu hvolparnir eru jafn mikilvægir og þeir fyrst fæddu þó þeir séu kannski ekki æskilegir til ásetnings vegna fæðingardags. Sjá umfjöllun um fóðrunartækni hér aftar í blaðinu.

Í Danmörku segja ráðunautar að það séu aldrei eða sjaldan skituvandamál með snemma fædda hvolpa í stórum gotum en það ættu einmitt að vera þeir sem væru í mestri hættu ef mikilvægt væri að byrja snemma að fóðra niður á kassalokið. Vandamálin komi frekar upp í yngri hvolpum og þá hugsanlega oft vegna minni pössunar á þeim miðað við þá umhirðu sem eldri hvolpar fengu.

Mikilvægt er að fóðrið sé vel þynnt en alls ekki má þynna það of mikið. Fóðra þarf líka þannig fóðurþörf allra gota sé uppfyllt en eins og fram kemur í grein hér neðar er hún mjög mismikil milli gota af jafnvel sömu stærð. Hreinsa þarf fóður af kössum og búrum minnst einu sinni á sólarhring og kostur er að hafa dýrin fóðurlaus í ca. 1-2 tíma á dag en of langur tími án fóðurs hefur neikvæð áhrif. Alls ekki láta gamalt fóður liggja fyrir á búrunum.

Sjá umfjöllun um fóðrunartækni minka nú og fram að fráfærum hér aftar í blaðinu.

Varla þarf að taka fram hversu mikilvægt er að þrífa vel fóðursíló, vélar og önnur ílát sem notuð eru undir fóður á þessum tíma.

Vatn og hvolpanet

Vatnið er eitt mikilvægasta næringarefnið og því þarf það bæði að vera gott og aðgangur að því auðveldur. Hreinsun vatnskerfa og sýnataka á vatni er eitthvað sem skrifað hefur verið um áður og á bara að vera í lagi en of seint er að gera eitthvað í þeim málum þegar allur hópurinn er kominn með drullu. Nauðsynlegt er að bæði læðan og hvolparnir hafi auðveldan og öruggan aðgang að vatnsventlinum en stundum gerist það að svo mikill skítur og hálmur er kominn í búrið meðan hvolpanetið er enn til staðar að ófært verður að ventlinum. Það gengur ekki og því verður oftast að tæma fölsku netbotnana einu sinni áður en þeir eru teknir burt. Ekki ber bændum saman um hvenær taka eigi þá í burt en í rituðum leiðbeiningum sjást dagsetningar frá 41/2 til 7 vikna aldurs hvolpanna. Ég hef líka orðið var við að umtalsverð breidd er meðal bænda hér á landi hvenær þeir taki botnana. Sumir vilja gera það áður en læðan er tekin en aðrir á eftir. Hvora leiðina sem bændur fara þá er allavega mikilvægast að ekki sé svo mikill skítur á þeim að sóðaskapur hljótist af í búri og hreiðurkassa. Eins getur það talist kostur að hvolparnir hafi hvolpanetið fyrst efir að læðan er farinn. Ég þekki hinsvegar meira hina leiðina þ.e.a.s. að taka netið við rúmlega 5 vikna aldur og læðuna rúmlega 1 viku síðar og er það hið besta mál ef hvolparnir eru eðlilegir í stærð og þroska. Litlir hvolpar verða að hafa netið lengur.

Læðurnar teknar frá

Það getur verið háð gangi mjólkurskeiðsins hvenær byrjað er að taka læðurnar frá hvolpunum en að öllu eðlilegu er best að gera það við 6-8 vikna aldurs hvolpanna. Þá er læðan í flest öllum tilfellum hætt að mjólka sem getur valdið því að hún fer að draga og/eða bera hvolpana fram og til baka í búrinu. Einnig getur það gert útaf við læðuna ef hún losnar ekki frá hvolpunum en þeir hreinlega sjúga hana upp til agna í sumum tilfellum. Vel þynnt fóður á þessum tíma hefur þó mikið um þetta að segja og því þynnra því betra.

Á síðustu vikum mjólkurskeiðsins er læðan undir miklu álagi vegna mikillar umsetningar hvolpanna en mjólkurframleiðsla læðanna liggur þá langt yfir mjólkurframleiðslu hánytja kúar ef miðað er við líkamsþunga. Læðan er því í raun úrvinda og þarf á góðri meðferð að halda. Það er því gott að þær séu fluttar í hreina og þurra hreiðurkassa með góðum hálmi ofaná og fái nýtt fóður á hverjum degi og best er að fóðra þær tvisvar á dag fyrst eftir að þær hafa verið teknar frá. Borði læðan hins vegar ekkert á fyrstu tveim sólarhringunum eftir að hún var tekin frá hvolpunum getur verið gott að gefa henni saltvant annað hvort í drykkjarvatnið eða með sprautu.

Flóarvandamál koma stundum upp á þessum tíma og best er að grípa inn í það strax. Það er hvorki mönnum né dýrum bjóðandi að vinna í húsinu ef allt er orðið fullt af flóm. Ný tilraun sem gerð var í Danmörku nú í vor gefur ekki til kynna að Pulvex eitrið hafi nokkur neikvæð áhrif á nýfædda hvolpa, jafnvel ekki þó það sé notað í miklum mæli. Ef eingöngu er um að ræða einstaka got með fló er hægt að meðhöndla það og nálæg got en ef flóin er kominn um allt hús þá borgar sig að púðra í alla kassana og síðan aftur þegar hennar verður vart aftur eftir 10-14 daga, en þá má reikna með að þau egg sem þessar flær hafa lagt séu að klekjast út. Flærnar lifa í hálminum undir körfunum og sprungum í kössunum og því er mikilvægt að losna við allan hálm sem kemur úr botni kassanna út úr húsinu við þrif fyrir got. Vinna þarf allt árið skipulega til að halda megi flónni niðri.

Einar E Einarsson

Fréttahorn fóðureftirlitsins

Viðkvæmasti tími ársins á loðdúrabúi er nú farin í hönd gotið er að ná hámarki og álag á mjólkandi læður vex dag frá degi. Afkoma búanna byggir á því að það fæðist margir heilbrygðir hvolpar sem ná að vaxa og dafna sem allra best alla götu frá fæðingu. Á meðgöngu og mjólkurskeiði eru læðurnar viðkvæmar fyrir mörgum bakteríum sem á öðrum tímum hafa ekki áhrif á þær, skituskot af völdum baktería hafa áhrif á vökvajafnvægi líkamans sem getur orðið fóstrunum afdrifaríkt og hefur einnig áhrif á mjólkurframleiðs læðanna. Þó læðurnar séu fullkomlega heilbrigðar er hætta á vökvatapi vegna mjólkurframleiðslunnar til að vinna gegn því er bætt matarsalti í loðdýrafóðrið á mjólkurskeiði.

Þarfir loðdýra fyrir salt eru gefnar upp í % af þurrefni fóðurs. Minnsta þörf er áætluð 0,5 % salt / kg þe. en fyrir mjólkandi læður er reiknað með þörf upp á 1,2–1,3 % til að komast hjá mjólkurveiki þar sem þær tapa miklu af Natríum með mjólkinni. Það er því ráðlegt að bæta 0,3 % af salti í fóðrið á þessum tíma. Best er að byrja smátt með t.d. 0,1 % og auka skammtinn síðan upp í 0,2 og 0,3 %. Það er þó ekki einfalt að gera öllum til hæfis þar sem ungviði hefur lægra saltþol en fullvaxin dýr. Það er því mikilvægt að draga úr saltnotkun þegar hvolparnir fara að éta. Rannsóknir hafa sýnt fram á að salt hefur bragðbætandi áhrif á fóðrið upp að vissu marki. Saltþol loðdýra er að miklu leyti háð aðgengi að fersku vatni og á mjólkurskeiði er mikilvægara en nokkur sinni að læðurnar hafi frjálsan aðgang að góðu drykkjarvatni.

Það er mikilvægt að fóðurstöðvarnar hafi gott bakteríusnautt hráefni til fóðurgerðar og geti afgreitt fóðrið frá fóðurstöð eins kalt og mögulegt er, helst við frostmarkið. Örverustarfsemi í loðdýrafóðri er tiltölulega lítil við frostmark en eykst að sama skapi hratt eftir því sem hitastigið hækkar.

Eftir að bændur hafa fengið fóðrið í sínar hendur verða þeir að viðhalda gæðum fóðursins eins og kostur er. Mikil örverustarfsemi rýrir hratt næringargildi fóðursins, eyðileggur og brýtur niður fitusýrur, próteinsambönd og vítamín. Auk þess eru bakteríur einar og sér skaðlegar í miklu magni eða myndað eiturefni sem eru skaðleg eða bráðdrepandi, eins og botolismaeitrið. Bændur þurfa að vera nákvæmir í að ákvarði rétt fóðurmagn fyrir bú sitt til að geta alltaf gefið sem ferskast fóður.

Bændur verða sérstaklega að gæta þess að bæta ekki nýju fóðri ofan á gamalt fóður í sílóunum eða fóðurgeymslum Reglan er að þrífa skal öll fóðurílát áður en nýtt fóður kemur. Mikilvægt er að láta ekki vatn standa í fóðurílátum og tækjabúnaði eftir þvott þar sem bakteríustarfsemi er mjög háð góðu aðgengi að vatni.

Að lokum vil ég benda þeim loðdýrabændum sem eru tengdir Internetinu á það að þeir geta skoðað efnagreiningar frá fóðurstöðvunum undir www.bondi.is. Þar getur hver bóndi fundið sitt fóður með því að fara inn á aðalsíðu Loðdýraræktarinnar og áfram inn á síðu Fðlureftirlitsins og valið nýjar efnagreiningar eða efnagreiningar 2003 Fóðurframleiðendur eru skráðir undir póstnúmerum. Í skjali sem heitir Efnagreiningar 2003 er hægt að fara á milli framleiðenda með því að klikka á nafn viðkomandi fóðurstöðvar neðst í skjalinu. Ég hvet ykkur til að líta á þessar upplýsingar og fylgjast með hvað þiðr eru að gefa dýrunum ykkar. Ef einhverjir lenda í erfiðleikum með að komast inn á síðuna eða að lesta úr niðurstöðum þá hafið samband við mig eða Einar.

Gleðilegt sumar

Álfheiður Marinósdóttir

Einstaklingsfóðrun á mink í maí og júní

Fóðrunaraðferð sem gengur vel

Hér hefur á síðustu tveimur árum verið skrifað um einstaklingsfóðrun á læðum og hvolpum í maí og júní, en þessi aðferð hefur nokkra kosti umfram eldri aðferðir enda er það staðreynd að fleiri og fleiri bændur nota þessi aðferð árhvert með góðum árangri. Það eru nokkrir bændur hér á landi sem hafa nú notað þetta í tvö ár og einhverjir í þrjú ár og er það mál þeirra allra að þessi aðferð sé skref til batnaðar að öllu leiti. Helstu kostir þessarar aðferðar miðað við eldri aðferðir eru:

· Hún tekur minni tíma.

· Það er ríkir meiri ró og friður meðal dýranna.

· Hvolparnarnir verða jafnari að stærð hjá fleiri læðum en áður.

· Maður tekur fyrr eftir vandamálum sem upp koma í einstaka gotum.

· Hægt er með kerfisbundnum hætti að velja frá mæður sem hafa “lélega” móðurhæfileika og skila aumari hvolpum

Með hliðsjón af áðurnefndum kostum þá undrar engan að þessi fóðrunar aðferð sé nú notuð af fleiri og fleiri bændum ár hvert.

Skráning á fóðurnotkuninni.

Þann 8. maí er meðalfóðurnotkun á hverja læðu um 200 gr. en þá byrjar hin daglega skráning á fóðurnotkun gotanna. Það er reyndar mál allavega sumra að betra sé að byrja þessa skráningu fyrr eða þegar fyrstu gotin á búinu eru orðinn rúmlega viku gömul.

Skráningin heldur síðan áfram dag hvern alveg þangað til hvolparnir eru fluttir út tveir og tveir. Yfir hverja læðu er hengt kort sem síðan fóðurnotkunin er skráð á. Einnig er hægt að festa miða undir spennuna á kassalokinu eða jafnvel að líma breytt límband á kassabrúnina en númer eitt er að geta komið fyrir minnst tveimur röðum af strikum sem í stærstu gotunum verða jafn mörg og hvolparnir verða margir.

Í upphafi fá öll gotin úthlutað tveimur strikum á kortið, eitt fyrir hver 100 gr af fóðri. Á þetta kort þarf einnig að skrá fjölda hvolpa í viðkomandi goti og best er að gera það með strikum sem liggja þá samsíða tilvonandi fóðurstrikum. Þannig verður mjög auðvelt að sjá hvort átið í gotinu sé í eðlilegu samræmi við fjölda hvolpa.

Til þess að eitthvað sé að marka fóðurskráninguna þarf hún að gerast á sama tíma dag hvern t.d. á morgnanna. Sniðugt getur verið að vera með hálfsjálfvirkan teljara í annarri hendi og túss í hinni þegar haldið er af stað í skráninguna. Sé allt fóður af búrinu búið er sett eitt strik á kortið sem þýðir þá 100 gr til viðbótar þeim 200 sem skráð voru fyrir. Um leið er smellt á teljarann. Sé hins vegar ennþá fóður á búrinu er ekkert gert. Mjög gott getur verið að skipta um lit á tússpennanum af og til þannig að ennþá auðveldara sé að átta sig á hvaða got eru ekki að auka fóðurupptökuna.

Fóðurpöntun næsta dags er síðan ákvörðuð út frá fjölda talninga á teljaranum. Sýni teljarinn t.d. 250 þá þýðir það að panta þurfi 25 kg aukalega af fóðri fyrir næsta dag. Sé hins vegar að safnast upp fóður á milli daga er ekki farið af stað með teljarann. Alls ekki er nauðsynlegt að hafa slíkan teljara til að nota þessa aðferð þó vissulega séu ákveðin þægindi af honum.

Það tekur nokkra daga að fá þetta kerfi til að “rúlla”. Þessi aðferð gengur heldur aldrei upp ef skráningin er ekki kerfisbundinn dag frá degi og eins verður hún alltaf að fara fram á sama tíma.

Fóðrunin sjálf.

Þegar búið er að skrá átið er genginn annar hringur og það fóður sem eftir er jafnað út á milli búranna. Ef ekki er mjög heitt í veðri má bara fóðra aftur rétt fyrir hádegi og síðan ekki aftur fyrr en daginn eftir. Til að geta skammtað fóðurskammtin sem nákvæmast á búrin er mjög gott að vera með skammtara á fóðurvélinni. Fóðrið í sílóinu mun þá líka alltaf duga ef rétt er pantað og rétt er gefið. Hinsvegar veit ég að ekki nálægt því allir hafa sjálfvirkan skammtara á sinni fóðurvél sem nota þessa aðferð. Þeim gengur þetta samt vel og meina alls ekki að skammtarinn sé nauðsynlegur þó hann án efa einfaldi þetta enn meira.

Ef ekki er sjálfvirkur skammtari tengdur fóðurdælunni heldur bara fótur gjafarans er bara að keyra hægt og rólega um húsið og vanda sig við að dæla misstórum skömmtum á búrin/hreiðurkassana, allt eftir fjölda strika. Þetta er vel hægt með góðum árangri ef allt er eðlilegt.

Skráningin á 1000 læðu búi tekur ca. 10-15 mínútur á dag og síðan tekur fóðrunin tæpan hálftíma en hún lengist síðan eftir því sem meira magn er gefið og lengra kemur inn á vaxtartímabilið.

En hversvegna þessa aðferð ?

Helstu ástæður þess voru taldar upp hér í upphafi eða kannski réttara sagt kostirnir við að nota þessa aðferð. Helsta ástæðan fyrir að nota þessa aðferð er sú að átgeta hvolpanna er mjög mismunandi sem þýðir í stuttu máli að tvö jafnstór got, fædd á sama degi geta haft mun í fóðurupptöku upp á 200-300 gr. á dag. Þessar mismiklu þarfir verða ekki uppfylltar nema með annaðhvort mjög tíðri fóðrun eftir gamla laginu og þá með tilheyrandi óróleika og vinnu eða með þessari aðferð hér. Um þetta mismikla át milli gota eru ekki til neinar mælingar hér á landi en ef við skoðum texta skrifaðan af Michael Sønderrup um mælingar sem hann framkvæmdi heima á búi í Danmörku kemur þetta í ljós.

Munur milli kynja

Ef fóðurnotkun allra þeirra gota sem ekki hafa misst neinn hvolp (1.107 got með 7,04 hvolpa að meðaltali) er skoðuð þegar læðan er tekin frá kemur eftirfarandi í ljós. Mikil breidd í fóðurnotkun er innan allra gotstærðanna en 68% þeirra liggja á meðaltalinu þannig að 32% gotanna eru ýmist með minni eða meiri fóðurnotkun en meðalgotið. Eðli málsins samkvæmt er minnst fóðurnotkun á minnstu gotunum og síðan eykst hún hlutfallslega hjá 68% gotanna. Það sem skiptir máli að skilja er að t.d. fóðurfrekustu gotin af gotstæð sjö nota mun meira fóður en meðalgotið af gotstærð 8 notar. Þetta á við um allar gotstærðirnar og gildir í báðar áttir. Annað dæmi getur verið t.d. að þau got af stærðinni 10 sem nota minna fóður en meðalgotið af þessari gotstærð fara niður í og niður fyrir meðalfóðurnotkun gotstærðar 9. Ef þetta er skoðað út frá fóðurnotkun innan gota þá borðar meðalgotið af gotstærð 9 800 grömm en þau got af sömu stærð sem borða minnst borða um 650 grömm en þau sem borða mest tæp 900 grömm. Það þriggja hvolpa got, sem notar minnst fóður borðar 300 grömm á dag en það got sem borðar mest um 1.100 grömm á dag (11 hvolpa got). Í raun er það samt ekki fóðurnotkunin sjálf sem er áhugaverð í þessu sambandi heldur hinn mikli munur sem er innan gota af sömu stærð. Það er vel þekkt að margar ástæður geta skýrt þennan fóðurmun eins og aldur hvolpanna, stærð þeirra, kyn og kynjaskipting í gotinu ásamt mjólkurgetu læðunnar”.

Ef fóðurnotkunin er skoðað eftir kynjum hvolpanna kemur í ljós að um 25. maí er munur á milli kynja ekki svo mikill en hann eykst jafnt og þétt yfir allt tímabilið. Við fráfærur læðunnar var munurinn orðinn umtalsverður og við skiptingu hvolpanna niður í tvo og tvo var munurinn á fóðurþörf kynjanna orðinn enn meiri. Þessi munur var í öllum gotstærðum mestur hjá þeim gotum sem borðuðu yfir meðaltali. Þann 1. júlí borðuðu hrein læðugot (meira en 75% af hvolpunum í gotinu af sama kyni), tæp 800 grömm en got með högnahvolpum um 900 grömm á dag. Til voru högnagot af sömu gotstærð sem fengu 800 grömm en önnur sem torguðu 1.100 grömmum. Þarna er um verulega mikinn mun á átgetu að ræða.

Ef átmagn gotanna er skoðað þann 25. maí, 16. júní og síðan 1. júlí kemur í ljós að hlutfallsleg aukning á fóðurnotkun er mun meiri í stóru gotunum en þeim litlu. Sem dæmi þá borða 4 hvolpa got 350 gr þann 25 maí en 10 hvolpa got 500 gr. Þann 16. júní borðar 4 hvolpa gotið ca. 450 gr en 10 hvolpa gotið tæp 900 gr. Þann 1. júlí borðar síðan 4 hvolpa gotið orðið tæp 500 gr en 10 hvolpa gotið rúmlega 1.000 grömm. Það er nákvæmlega þessi munur sem verið er að leitast við að bæta með þessari nýju fóðrunaraðferð. Vinnuhagræðingin kemur líka hér inn því það er léttara að fóðra bara einusinni og gera það þá rétt heldur en að fóðra 2-3 og vera síðan líka að jafna út fóðri. Ég hef fengið mun jafnari stærð á hvolpanna eftir að ég byrjaði á þessari fóðrunaraðferð segja þeir bændur sem þetta hafa prófað.

Ræktunarmarkmið – góðar mæður

Hægt er að nota þessa strikaaðferð meðal annars til að meta móðureiginleikan hjá læðunum, allavega að hluta. Ef strikunum fjölgar ekki jafnt og þétt hjá öllum læðunum er ástæða til að líta niður í kassann til þeirra sem hafa fá strik miðað við aðrar læður á búinu. Séu hvolparnir þá ekki í lagi getur ástæðan verið sú að læðan mjólki illa eða að hún sé ekki góð móðir. Þar með merkjast bæði læðan og allir hvolparnir til pelsunnar. Stundum getur líka verið ástæða til að taka hluta eða jafnvel alla hvolpanna frá læðunni og þannig má oft á tíðum bjarga því að þeir verði litlir hvolpar að hausti.

Minna um vandamál í maí og júní

Eftir að hafa notað einstaklingsfóðrun sjálfur og heyrt í öðrum bændum sem eru farnir að gera það líka samfæris ég um að við erum hér með aðferð sem vel má nota við fóðrun í maí og júní. Þessi nákvæma einstaklingsfóðrun ásamt því eftirliti sem læðurnar eru undir (fjöldi strika), hefur þau áhrif að ýmist vandamál og léleg got t.d. hjá læðum sem hafa mjólkað illa uppgvötast fyrr en ella og því auðvelt að koma í veg fyrir meiri skaða. Mikilvægast af öllu er þó að þessi aðferð kostar minni vinnu en margar af þeim eldri aðferðum sem notaðar hafa verið og skilar stærri og jafnari hvolpum.

Einar E.

Plasmasytose

Nú er enn og aftur komið að því að taka blóðprufur úr minknum. Varla þarf að taka fram gildi þess og mikilvægi að allir geri þetta. Að venju fá bændur ekki að kaupa dýr af ný innfluttum stofnum ef þeir ekki taka blóðprufur og ekki heldur fá þeir að vera á íslenska topplistanum.

Tillaga: Pantið glös og annað frá Keldum NÚNA. Ákveðið síðan að þegar þið, eftir nokkra daga færið geldu læðurnar burt til að setja þær í sitt sumarbúr að nota þá tækifærið og taka blóðprufuna. Þið eruð þá hvort sem er að taka læðuna í fellu og því lang fljótlegast að nota tækifærið og þurfa síðan ekki að hugsa um þetta meir í ár. Vinnu- og tímasparnaður enda tíminn peningar.

Það er mjög gott að fjarlæga geldu læðurnar sem fyrst úr röðunum þar sem þær ganga nú því þær stressa hinar læðurnar og valda óþarfa ónæði þar.

Einar E

Refahornið

Vangaveltur og næstu vikur

Eitt af einkennum refaræktarinnar miðað við minkaræktina er að vinnan á búinu er almennt sagt ekki eins “rútttínukend” og vinna á minkabúi. Ég tel þó að þetta hafi verið að breytast á síðustu árum og eru sæðingar gott dæmi um það. Eins fylgir það stækkun búanna að bændur beina almennri hirðingu meira inn í fastar skorður og reyna að gera hlutina eins mikið einsleita og kostur er. Í þessa átt verður þróunin allavega að vera ef minka á vinnuþáttinn í framleiðslunni.

Hvernig sem á því stendur þá er miklu minna til af greinum og tilraunum um fóðrun og hirðingu refa en minnka. Leiðbeiningar í ref taka því oftar en ekki mið af reynslu annarra og það getur verið hið besta mál ef menn bara hlaupa ekki eftir öllu sem þeir heyra heldur hlusta eftir öllu og velja síðan það úr sem þeir telji að passi sér.

Tíminn fram að goti

Samhliða þeirri öru þróun sem verið hefur í stækkun refalæða ár frá ári hefur orðið mikil umræða um gildi þess að læðurnar séu í “réttum” holdum og haldi átlystinni allt árið og þá sérstaklega yfir vetrarmánuðina og fram yfir fráfærur. Þeir aðilar sem ég hef verið í sambandi við um þetta mál styrkjast enn frekar í sinni trú um mikilvægi þessa og finnst mér umræðan frekar vera í þá átt að velja ásetningslæðurnar mjög snemma að haustinu eða jafnvel seinnipart ágúst mánaðar. Það má segja að allir séu sammála um að ströng holdstýring á dýrunum sé forsenda þess að þær eignist heilbrigða hvolpa að vorinu og komi þeim á legg.

Fyrst eftir pörun læðanna er gjarnan mælt með að ekki sé fóðrað af fullum þunga en ca. 3 vikum fyrir got er síðan farið að auka við læðurnar en mikilvægt er að halda góðri átlyst í þeim alla meðgönguna og á þessum tíma verður að einstaklingsfóðra og þá taka fóður frá læðum sem ekki éta upp og reyna þannig að halda átlystinni yfir alla meðgönguna.

Hreiðurkassinn.

Ef skoðaðar eru greinar um hirðingu refalæða á þessum árstíma þá stangast svolítið á upplýsingarnar í þeim en mér finnst þó að eftir að umræddar hillur hafa verið settar (og verið er að setja), í refabúr hér á norðurlöndunum sé þróunin frekar í þá átt að blárefalæðurnar fái fyrst að koma í hreiðurkassann nokkrum dögum fyrir got (7-10 dögum), og eru rökin fyrir því þau að þær svíni þá kassann síður út. Minni hætta er hinsvegar á að silfurrefalæður svíni kassann út og því er óhætt að láta þær hafa aðgang fyrr að kassanum.

Venjan hér á landi er oftast sú að setja kassann inn til læðanna ca. 4 vikum fyrir got en þá getur verið nauðsynlegt að kíkja í kassana reglulega til að fylgjast með ástandi þeirra.

Tómas og Dísa á Grenivík hafa það sem vinnureglu að kíkja alltaf í hreiðurkassana hjá læðunum 3 sinnum í viku (mánudaga, miðvikudaga og föstudaga), allan tímann fram að goti eða í þann mánuð sem læðurnar hafa kassann til afnota fyrir got. Mér finnst þessi vinnuregla hljóma vel en hún venur læðurnar við því að kassinn sé opnaður og þannig verða þær minna stressaðar þegar kassinn er síðan opnaður þegar komnir eru hvolpar. Um leið og kíkt er í kassann er líka fylgst með hreinlæti hans og ull tekin en óþarfi er að láta hana safnast upp í kassanum.

Eftir got

Allar útgáfur fyrirfinnast af vinnureglum bænda við að fylgjast með læðunum en mér finnst nú standa uppúr að fylgjast reglulega með blárefalæðunum en kannski að gefa silfurrefalæðunum meiri frið. Fjarlæga verður ull og dauða hvolpa reglulega. Eins borgar sig að flytja hvolpa frá mjög stórum gotum, sérstaklega hjá fyrsta árs læðunum og almennt er ekki ráðlagt að þær liggi með fleiri en 10 hvolpa en eldri læðurnar ráða betur við að hafa fleiri.

Fóðurgjöf meðan á goti stendur skiptir miklu máli. Reynslan sýnir og þá sérstaklega með blárefinn að hætta er á stálma í júri og þá júgurbólgu séu læðurnar fóðraðar alltof mikið fyrst eftir got. Sex til sjö dögum eftir got er fóðurmagnið sem gefið er komið upp í það sem það var rétt fyrir got en alltaf verður að taka tilliti til mismunandi þarfa og átgetu læðanna.

Eitthvað mismunandi er hvernig bændur haga sér gagnvart notkun kassans á goti og að hluta ræðst það af búra- og kassagerð viðkomandi bónda. Þeir sem velja að setja kassann á hliðina í búrinu ættu að gera það við ca. 17-18 daga aldur hvolpanna eða þá taka kassann út og setja plötu inn í búrið fyrir þá til að liggja á. Eitthvað hef ég líka heyrt um að bændur setji kassana ekkert á hliðina en leyfi hvolpunum að hafa aðgang að þeim til ca. 5. vikna aldurs, en þó aldrei lengur en þar til þeir byrja að verða skítugir. Þessu fylgja augljóslega nokkrir kostir en stærsti ókosturinn er væntanlega sá að meira verk er að þrífa kassana eftir got.

Þegar hér er komið við sögu er mikilvægt að fóðrið sem gefið er sé vel þynnt og hafi góða seigju þannig að það sitji vel á fóðurbrettinu en mikilvægt er að þrýsta því vel í gegnum fóðurþráðinn. Það er mikilvægt að hvolparnir byrji sem allra fyrst að borða fóður og hafi góðan aðgang að því. Best er að byrja að fóðra tvisvar á dag þegar hvolparnir byrja að éta en þá þurfa þeir að hafa aðgang að fersku fóðri og mikilvægt er að gamlar fóðurklessur séu fjarlægðar. Gott getur þó verið að byrja fyrr með læður sem vandamál eru með að fá til að éta.

Blárefslæðurnar eru teknar frá hvolpunum við 61/2-7 vikna aldur eða þegar hvolparnir eru hættir að sjúga þær. Ef einhverjar læður hafa þá ennþá stórt júra er gott að láta þær hafa 2-3 hvolpa með sér. Það minnkar verulega líkurnar á júgurbólgu hjá læðunum. Silfurrefalæðurnar geta hinsvegar vel verið heldur lengur með hvolpunum og mjög sjaldgæft er að vandamál séu með júgurbólgu hjá þeim.

Einar E

Uppboð og verð á skinnum.

Ekki þarf að fjölyrða mikið um síðasta uppboð enda allir búnir að fá niðurstöður um sýn skinn í hendur ásamt bréfi frá uppboðshúsinu um framgang uppboðsins. Eins geta nú allir sem selja hjá CFC farið inn á netið og skoðað bæði flokkun sinna skinna og verð þeirra miðað við meðalverð annarra íslenskra bænda og/eða bænda í öðrum löndum. Þannig er auðvelt að meta stöðu sinnar framleiðslu.

Þar sem mjög mismunandi er milli bænda hversu mikið þeir hafa selt og einnig hversu mikið búið er að selja af undirtegundum hefur ekki verið lögð mikil vinna í að gera nákvæma úttekt á stöðunni. Lausleg úttekt sýnir hinsvegar að meðalverð, óháð fjölda hvers litar á högna plús læðu í hefðbundnu litunum (Scanblack, Scanglow/brown og Mahognay er til og með síðasta uppboði á öllum seldum skinnum 178 dkr eða ca. 1.970 kr. Það þýðir að skilaverð til bænda er ca. 1.860 kr að meðaltali á þessa liti. Þetta rennir því miður stoðum undir það sem ég hef sagt við marga að útlit sé fyrir að meðalverð ársins verði í kringum 1.850 kr. Nokkur bú eru töluvert fyrir ofan þetta verð en önnur undir. Ef eingöngu er horft á hefðbundnu litina og stöðuna í dag þá er ljóst að högnaskinnin hafa lækkað meira í verði en læðuskinnin en þau virðast mikið til halda sýnum verðum í dönskum krónum frá í fyrra meðan högnarnir hafa frekar lækkað. Stærsti áhrifaliðurinn á þetta lága skilaverð til bænda í dag miðað við síðasta ár er þó sterk staða íslensku krónunnar og endalaust fall dollars gagnvart þeim mynntum sem selt er í. Nákvæm úttekt á þessu verður að sjálfsögðu gerð með haustinu þegar sölutölur liggja endanlega fyrir en ég vil bara minna bændur á að skoða vel þær sundurliðanir sem þeir hafa þegar fengið um sýna framleiðslu en á næstu vikum en t.d. stærðin á dýrunum í haust ræðst mikið á næstu vikum og því gott að gera sér grein fyrir henni. Er líka alltaf tilbúinn að fara yfir þessar tölur með mönnum hvort sem er í síma eða á skrifstofunni.

Ekki hefur verið gerð úttekt á meðalverði refaskinna en flestir þeir refabændur sem undirritaður hefur verið í sambandi við eru að fá ca. 4000-4.500 krónur að meðaltali fyrir sýn skinn. Ástæður þess eru bæði gengismálin en líka töluvert mikið verðfall þessara skinna í dollurum. Salan á skinnunum hefur þó gengið betur á síðustu tveimur uppboðum en svartsýnustu raddir sögðu til um en hversu hátt verð markaðurinn vill borga á næstu uppboðum þori ég ekki að spá um en við skulum vona að verið hækki.

Næsta uppboð er í Finnlandi dagana 31. maí – 4. júní en þá verða seldar þar 1,7 milljón minkaskinn og rúmlega 600.000 refaskinn. Síðan kemur uppboð í Kaupmannahöfn dagana 12. júní – 16. júní og er ráðgert að selja þar 3,5 milljónir minkaskinna og á annað hundarð þúsund refaskinn.

Einar E

Markmið og verkefni Fóðureftirlitsins 2003

Á þeim rúmum 4 árum sem liðin eru frá því Fóðureftirlitið á Hvanneyri hóf starfsemi sína hefur mikið áunnist hvað varðar fóðurgæði og meðferð hráefna. Vel hefur miðað áfram í að gera fóðrið einsleitt í efnasamsetningu að því leiti sem aðgengi að hráefnum og aðstaða til geymslu þeirra leyfir á hverjum stað. Frá því haustið 1999 hafa skinnagæði batnað jafnt og þétt og skinnin jafnframt stækkað. Hér kemur til sögunar innflutt erfðaefni og bætt fóðrun og hirðing. Í þeim öru framförum sem orðið hafa í frjósemi, skinngæðum og stærð á undanförnum árum er boginn spenntur til hins ítrasta og lítið má út af bera til þess að annars gott erfðaefni skili aðeins hluta þess sem reiknað er með við bestu aðstæður. Það hefur verið markmið Fóðureftirlitsins frá upphafi að stuðla að aukinni þekkingu fóðurframleiðenda á hráefnisgæðum, meðferð hráefna og fóðurframleiðslu, ásamt því að efla reglubundið eftirlit með fóðurframleiðslunni og kenna framleiðendum og bændum að nýta sér þær upplýsingar.

Brýnt verkefni innan starfssviðs Fóðureftirlitsins er að taka til gagngerrar endurskoðunar það fóðurlistaforrit sem er í notkun á fóðurstöðvunum í dag og er það fyrsta verk þessa árs. Endurskoða þarf forsendur með tilliti til nýrra næringarefnataflna sem væntanlegar eru fljótlega frá loðdýrafóðurdeild NJF og betrumbæta forritið með tilliti til útreikninga á næringarefnum frá landi eða úr sjó. Einnig er fyrirhugað að bæta inn dálki fyrir öskuinnihald hráefnanna. Þá hefur nokkuð verið rætt um að allar fóðurstöðvar þurfi að færa gæðahandbók yfir hráefni. þar sem fram kemur aldur hráefna, hvaðan þau koma, meðhöndlun og geymsla. Þá er og nauðsynlegt að S.Í.L. og fóðurframleiðendur taki höndum saman um að lækka fóðurverð.

Fóðurframleiðslan er einn veigamesti þátturinn í skinnaframleiðslunni og sá þáttur sem hefur hvað mest heildaráhrif á skinnaframleiðsluna, það er því nauðsynlegt að fylgst sé vel með framleiðslunni og framleiðendum hjálpað hratt og örugglega til að ná settu marki. Því fjármagni sem varið er í efnagreiningar á loðdýrafóðri er vel varið og skilar strax árangri til allra loðdýrabænda í betri framleiðslu á búunum. Á síðastliðnum tveimur árum hafa fóðurframleiðendur verið að axla meiri kostnaðarlega ábyrgð á fóðureftirlitinu og í ár greiða þeir ¾ kostnaðar við efnagreiningu hvers sýnis. Til að halda kostnaði í lágmarki verður efnagreiningum fækkað örlítið árið 2003 og strangari reglur settar um efnagreiningardaga hjá þeim aðilum sem aðeins framleiða fóður fyrir eigið bú.Öllum er frjálst að senda fleiri sýni en lágmarksfjöldi segir til um.

Framleiðendum sem selja fóður verður gert að láta efnagreina að lágmarki 35 sýni á ári og einkaaðilum 25 sýni. Þá verður og peroxíð- og örverugreiningum fækkað örlítið til samræmis við efnagreiningarnar.

Flestar efnagreiningar verða gerðar á viðkvæmasta tíma ársins frá mars til ágúst en dregið úr efnagreiningum á öðrum tíma ársins. Heildar kostnaður við greiningu á einu sýni, er 16.500.- kr. ef allar greiningar eru framkvæmdar, en 13.250.- kr ef færri og dýrari greiningum er deilt niður á heildar fjölda sýna. Til að auðvelda framleiðendum þáttöku í Fóðureftirlitinu og létta rekstur þess verður tekin upp greiðsludreifing til framleiðenda á kostnaði við efnagreiningar. Hver framleiðandi greiðir mánaðarlega fasta upphæð fyrir efnagreiningar. Þannig greiða framleiðendur fyrrihluta ársins fyrir fram en seinnihluta ársins eftir á.

Álfheiður Marínósdóttir

Stuttar fréttir.....

Í síðustu viku lagði Sósíalíski þjóðarflokkurinn í Danmörku fram tillögu á danska þinginu um að banna refarækt í Danmörku frá og með árinu 2009. Ástæðurnar sem þeir gefa upp eru helstar að dýravelferð í refaræktinni sé ekki nógu góð. Það er reyndar þeirra skoðun að velferð allra dýra þurfi að batna og þá ekki síst velferð gæludýra. Reyndar hefur þessi flokkur líka lagt til á undanförnum árum að banna svínarækt, kjúklingarækt og að skít sé dreift á tún.

Að sögn talsmanna loðdýrabænda í Danmörku þá lagði flokkurinn þessa tillögu fram án þess að setja fram nokkur einustu rök í málinu önnur en að þetta sé þeirra einkaskoðun. Markmiðið hjá þeim með þessari tillögu núna var því án efa að vekja upp umtal og fá auglýsingu á sjálfan sig. Það mistókst hinsvegar hjá þeim því þegar þetta er skrifað er vika liðinn síðan þeir lögðu tillöguna fram en ekki einn einasti fjölmiðill í Danmörku hefur tekið hana upp til umfjöllunar./EE

Uppboð á skinnum hjá North American Fur Auctions (NAFA), sem vera átti í Toronto í Kanada nú í maí hefur verið frestað vegna viðvarana frá Alþjóðaheilbrigðisstofnuninni WHO um hugsanlega smithættu lungnabólgunnar. Reyndar er þessi viðvörun talin óþörf og væntanlega verður hún dregin til baka. En allavega hafa forsvarsmenn NAFA ákveðið að semja við CFC um að selja fyrir sig öll þau skinn sem bjóða átti til sölu á þessu uppboði. Verður því uppboð á þessum skinnum strax að loknu júníuppboði í Kaupmannahöfn, en þau eru seld sér og allt umstang og kostnaður vegna þessa greiðist af NAFA./EE

Hækkun á afurðalánum vegna refaskinna hjá BÍ

Nú hefur verið ákveðin hækkun á útlánaverði afurðalána á refaskinn fyrir framleiðsluárið 2003. Útlánaverðinn verða því 94 dkk eða 12,66 eur á hvern minkahvolp og 233 dkk eða 30,05 eur á hvern refahvolp.

Töluverðar umræður hafa verið á síðustu árum um þá upphæð sem bankinn hefur verið tilbúinn að lána refabændum en nú í kjölfar skuldbreytinga og niðurfellinga af bankanum hjá loðdýabændum hefur hann fallist á þessa hækkun. Á móti þá eykur hann kröfur um upplýsingar beint frá bændum um birgðastöðu skinna, fjölda seldra skinna á hverju uppboði o.s.frv. Eyðublað að þessu lútandi hefur verið gefið út af bankanum og fá bændur væntanlega allar upplýsingar um það þegar þeir sækja um afurðalán nú í ár. Bankinn áskyldur sér líka rétt til að hætta allri veitingu afurðalána til viðkomandi bónda skili hann ekki inn umræddum birgðar skýrslum eftir hvert uppboð. Bændur þurfa því nú að fylla út umrædda byrðarskýrslu fyrir framleiðsluárið 2002 um stöðu skinna nú eftir apríl uppboðið svo þeir fái nýtt afurðalán á þessu ári./EE