|
|
Náttúruleg loftræsting í fjósum
Höfundur: Magnús Sigsteinsson, forstöðumaður Byggingaþjónustu Bændasamtaka Íslands
Víða erlendis er orðið algengt að byggja óeinangruð lausagöngufjós. Þessi fjós þurfa mjög mikla loftræstingu til þess að halda þeim þurrum og varna því að bleyta setjist neðan í þök og innan á veggi. Venjan er að loftræsta þau það mikið að lítill munur verði á hitastigi inni og úti. Þess vegna má búast við því að hitastigið inni geti farið niður fyrir frostmark að vetri til. Það þola nautgripir vel í lausgöngufjósum þar sem þeir geta verið á hreyfingu og hafa þurra og mjúka bása eða hálmdýnu að liggja á.
Þessi fjós eru alltaf loftræst náttúrulega. Haft er útloftunarop í mæni hússins, yfirleitt sambyggt mænisglugga úr polykarbonatplötum og loftinntaksop á hliðarveggjum. Drifkrafturinn í loftstreyminu er hæðarmunurinn frá miðju loftinntaksopanna upp í útloftunaropið. Auk þess getur vindur haft veruleg áhrif á náttúrulega loftræstingu. Aðalkosturinn við náttúrulega loftræstingu umfram vélræna er sá að menn losna við hávaða sem fylgir loftræstiviftum og svo auðvitað sparnaður í raforku.
Einangruð fjós er einnig hægt að loftræsta á náttúrulegan hátt. Ein af forsendum fyrir því að nota náttúrulega loftræstingu hvort sem er í einangruðu eða óeinangruðu fjósi er þó að innanrými hússins sé tiltölulega mikið og risið frekar hátt. Til þess að reikna út hæfilega stærð loftræstiopa sem þarf til þess að ná nægilega örum loftskiptum í húsinu má nota tölurnar í töflu 2. Taflan sýnir nauðsynlega stærð loftinntaksopa og útloftunaropa á hverja varmaframleiðslueiningu (VFE) í húsinu miðað við mismunandi hæð frá loftinntaksopum upp í útloftunaropið. Tafla 1 sýnir hvernig nautgripir eru umreiknaðir í varmaframleiðslueiningar, VFE. (1 VFE jafngildir þeim fjölda gripa sem þarf til að framleiða 1000 wött varma). Með því að margfalda tölurnar í töflu 2 með fjölda varmaframleiðslueininga í húsinu skv. töflu 1 má finna nauðsynlega stærð loftræstiopanna í fermetrum. Fjós, þar sem kýrnar liggja á hálmdýnu, þarf að loftræsta sérlega mikið vegna uppgufunar úr hálmdýnunni. Í töflu 2 er miðað við óeinangrað hálmdýnufjós enda varla raunhæft að einangra slíka byggingu.
 Tökum dæmi úr töflunum: Í einangruðu fjósi eru 40 mjólkurkýr, hver þeirra 1,12 VFE, samtals 44,8 VFE. Hæðarmunur loftræstiopanna er 4 metrar. Nauðsynleg stærð loftræstiopa á þessu fjósi verður því 0,134 x 44,8 = 6,0 fermetrar, sem gildir þá bæði um loftinntaksopin og útloftunarop. 3,0 fermetra virk loftinntaksop þarf samkvæmt þessu á hvora hlið fjóssins.
Þessar tölur eru fengnar úr dönskum og norskum leiðbeiningaritum (sjá tilvísanir í lok greinar). Stærð opanna er miðuð við að hitamunur inni og úti verði ekki meiri en u.þ.b. 4 - 5°C við hámarks loftræstingu á hlýjum dögum. Þær gilda þegar úti er logn og áhrif mismunandi vindstyrks eru því ekki meðreiknuð. Auðvitað geta vindáhrifin verið umtalsverð og þess vegna er trúlega ekki nauðsynlegt að hafa loftræstiopin þetta stór á þeim stöðum þar sem logn er sjaldgæft og gripirnir ekki hafðir inni að sumarlagi. Það er hins vegar ljóst að til þess að geta loftræst nægilega vel með náttúrulegu aðferðinni þarf allstór op. Okkur skortir hins vegar hreint og beint reynslu um þetta atriði í loftræstingu fjósa við íslenskar aðstæður.
Loftinntaksopin eru höfð á langhliðum hússins og þau verða að vera þannig úr garði gerð að ekki sé hætta á að trekkur myndist á þeim svæðum þar sem gripirnir halda sig. Víða þarf að gera ráðstafanir til þess að vindur geti ekki blásið óhindrað beint inn um opin og að ekki rigni eða snjói inn um þau.
Loftinntaksopin geta í stórum dráttum verið tvenns konar: Annaðhvort stór op með vindbremsuneti í eða sérstakir, stillanlegir loftinntaksventlar með spjaldi sem stjórnar stærð opsins og stýrir loftstraumnum inn í húsið.
Í einangruðum fjósum er hins vegar algengara og frekar mælt með að nota stillanlega loftinntaksventla og stjórna opnun þeirra vélrænt eftir því hitastigi sem menn vilja hafa í húsinu. Í ventlunum er stillispjald sem tengt er með snúru eða stálvír við rafmótor. Mótorinn er tengdur við hitaskynjara og eftir skipun frá honum er loftstreymið inn um ventlana aukið eða minnkað með því að snúa stillispjaldinu. Lofthraðinn inn um opin verður að vera það mikill að inntaksloftið “svífi inn” í húsið en “leki” ekki beint niður með veggjunum innanverðum og niður á svæði þar sem gripirnir liggja og valdi þar köldum trekk. Af þeim sökum þarf einnig að varast að bitar eða þakásar standi niður úr þakklæðningunni nálægt útveggjunum. Ef loftstraumurinn lendir á slíkri hindrun breytir hann um stefnu og kastast niður á gólf. Ef þak er gert úr samlokueiningum sem skrúfaðar eru ofan á tré- eða blikkása er oftast nauðsynlegt að klæða með t.d. bárustálsplötum neðan á ásana frá útvegg (brúnás) yfir á fyrsta eða annan þakás eða sem svarar 2 – 3 metrum upp eftir þakinu sitt hvoru megin í fjósinu. Á veðrasömum stöðum getur verið nauðsynlegt að setja sérstakar vindhlífar eða spjöld utan við loftinntaksventlana til að koma í veg fyrir að sterkur vindur blási beint inn um opin.
Í útloftunaropinu í mæni hússins eru oftast höfð stillispjöld til að stjórna stærð opsins og þar með loftútstreyminu. Stillispjöldin eru nauðsynleg í einangruðum fjósum til þess að hægt sé að halda ákveðnu hitastigi inni. Þessi spjöld geta verið handstillt eða tengd við sjálfvirka veðurstöð. Útloftunar- og loftinntaksop eru þá samstillt til að halda réttu hitastigi inni í fjósinu. Í óeinangruðum fjósum er útloftunaropið hins vegar oftast haft alveg opið til þess að loftræsta sem mest. Þá er ekki hugsað um að halda ákveðnu lágmarkshitastigi inni, fremur að halda rakastiginu í skefjum.
Höfundur: Magnús Sigsteinsson, Bændasamtök Íslands, 2003
Heimildir:
Helsetjenesten for storfe, 2003: Hus for storfe, norske anbefalinger, 146 bls.
Landbrugets Rådgivningscenter, 2001: Indretning af stalde til kvæg, danske anbefalinger,114 bls.
|
|
|