|
|
Alpafjóla
- Cyclamen persicum -
Alpafjóla er af lyklaætt og eru um 14 tegundir af ættkvíslinni en pottaalpafjólan Cyclamen persicum er þekktust þeirra. Plantan er jurtkennd og myndar stöngullinn kúlulaga hnýði mis flatt þó. Blöðin sem eru hjarta eða nýrnalöguð koma í hvirfingu á stilk. Blómin drjúpa og eru frá hvítu útí bleikt til purpurarautt sitja á löngum kröftugum stilkum. Blómblöðin vísa aftur og eru samvaxin í blómkrónu. Aðalútbreiðslusvæði alpafjólunnar er fjallasvæði norðan og austan Miðjarðarhafs, vesturmörk um eyjarnar Krít og Rohdos en hefur þó fundist langt inní Túnis. Alpafjóla býr yfir miklum breytileika í blaðmunstri og lit blómanna, hvítum eða bleikum. Alpafjólan sýnir mikla aðlögunarhæfni þar sem hún vex í furuskógum og í skugga þéttra laufskóga. Þunnt lag af laufmold á grýttum leirkenndum jarðvegi með sýrustig um eða rétt yfir 7 er einkennis jarðvegur alpafjólu. Hnýðið sem er stöðugt undir jarðvegsyfirborðinu gerir henni kleyft að þola mikla sumarhita og þurrka.
 Sagt er að á milli 1620 og 1630 hafi tvær alpafjólur verið í ræktun í París og 1656 flutti sendimaður páfa, Bachelier, alpafjólu frá Konstantínopel til Frakklands. Þýðing alpafjólu í ræktun var lítil þar til á seinni helmingi síðustu aldar. Upp úr 1870 hefjast kynbætur á plöntunni.
Í byrjun voru blóm ræktaðra afbrigða smá en með kynbótum fengust smátt og smátt stærri blóm en fyrst einungis í hvítum og bleikum litum. Á síðasta áratug síðustu aldar fékkst fram laxableik alpafjóla en sá litur er algengastur í ræktun í heiminum í dag. Flest ræktaðra afbrigða er með með 96 litninga meðan villta gerðin er með 48 litninga, þau eru sem sagt ferlitna. Þannig fæst m.a. betri blóm litur og betra vaxtarlag en um leið verður kynbótastarfið erfiðara. Hingað til hefur kynbótastarfið mest byggst á úrvali en með aukinni þekkingu á erfðaeiginleikum hefur blendingsræktun skilað góðum árangri. Þá er mest unnið með tvílitna plöntur.
Alpafjóla verður að fá frjó frá öðrum blómum sömu tegundar, þ.e. aðfrævast. Við skyldleikaræktun koma fljótt óæskilegir eiginleikar fram s.s. þol gegn sjúkdómum minnkar og vöxturinn verður kræklóttur .
Áður var megin áhersla lögð á stórar og kröftugar plöntur síðan á millistærð en úrval af miniafbrigðum hefur stóraukist og er nú nær jafnmikið ræktað af mini og millistærð í Hollandi t.d. Einnig hefur verið lögð mikil áhersla á að ný afbrigði og henti betur til ræktunar í gróðurhúsum og er fyrst og fremst leitað eftir lágvöxnum og þéttum afbrigðum sem blómgast fyrr. Miniafbrigði eru fengin fram með víxlun milli villtra stofna og tvílitna ræktaðara afbrigða
Fyrstu afbrigðin af millistærð voru hollensku afbrigðin Harting, Kuiper og Tas . Þau eru boðin í bleiku, laxableiku og hreinhvítu. Algeng afbrigði í ræktun í dag eru 'Leuchtfeur' sem er laxableik, 'Lachsdunkel', 'Lachshell' og 'Rosa mit Auge' Einnig eru vinsælar pastellitar með tónskáldanöfnum s.s.Joseph Haydn. Nýlegar línur eru Laser, Sierra og New Wave sem eru til í mörgum litum frá hvítu útí fjólublátt. Af mini er algengar línur sem nefnast Mirabelle og Piccolo og eru einnig til í fjölda lita.
Fjölgun og uppeldi
Vefræktun þar sem ræktaðar eru upp plöntur af plöntuhlutum oft vaxtarbroddinum er orðin algeng til fjölgunar mjög margra nytjaplantna. Með þeirrri aðferð er hægt að fjölga einum einstakling þannig að eiginleikar hans koma fram á öllum afkomendunum. Með því móti má fá fram tugi eða hundruð þúsunda einstaklinga sem allir eru eins, út frá sömu plöntunni á tiltölulega skömmum tíma. Þessi aðferð er í þróun í alpafjólu, enn er henni fjölgað fyrst og fremst með fræi. Frævunin fer þannig fram að frjói er safnað í glerpípur sem í er parafínolía og þeim síðan komið á fræni "móðurplantnanna". Að frjóvgun lokinni beygir blómstilkurinn sig niður og krónublöðin falla af. Fræin eru síðan tínd þegar aldinið er að byrja að opnast eða blómstilkurinn þornar upp. Úr hverju aldini fást um 20 fræ og hver planta getur komið með allt að 50 blóm eða allt að 1000 fræ.
Upp af hverjum 100 fræjum má fá 50 - 60 söluplöntur.
Sáð er í kassa með vægt áborinni mómold eða annan léttann jarðveg. Notuð eru nagla- eða gatabretti úr tré til að fá réttt millibil milli fræja. Naglabrettinu er þrýst létt ofan á moldina og marka þá hausarnir létt í moldina og er síðan eitt fræ látið í hvert far. Síðan er þakið yfir með 0.5 sm lagi af mómold, vökvað vel og látið standa í myrkri við 18 - 20oC. Æskilegt bil er frá 2 x 2 sm - 3 x 3 sm. Einnig er sáð í hólfabakka og mómoldarpotta. Ef sáning er mikil eru notaðar sáðvélar og síðan sérstakir spírunarklefar þar sem halda má hitastiginu nákvæmu allt árið um kring.Mikilvægt er að rakastigið í moldinni haldist en hitastigið ræður langmestu um hve spírun tekst vel. Um fjórum vikum eftir að sáning fór fram sjást fyrstu spírurnar og þá eiga þær að fá birtu.
Það fer síðan eftir árstíma og þéttleika sáningarinnar hvenær tímabært er að prikla plöntunum eða frá 10 - 15 vikum frá sáningu. Priklað er þá með 8 x 8 sm millibili en þó kemur til greina að planta miniplöntum beint í 6 - 9 sm potta. Í stórræktun er priklað í hólfabakka því pottunar vélarnar ráða betur við klump en berar rætur. Við priklun fer fram strangt úrval og aðeins priklað bestu plöntunum.
Framhaldsræktun
Eftir árstíma og millibili líða 6 - 8 vikur þar til plönturnar eru orðnar pottunarhæfar. Millistærðunum er pottað í 11 sm leirpotta eða 12 sm plastpotta en mini í 6 - 9 sm potta. Einnig við pottun eru valdar úr bestu plönturnar til framhaldsræktunar. Yfir sumartímann er reynt að halda kjörloftslagi fyrir alpafjólu þ.e. skógarbotnsloftslag. Skyggt í mikilli sól, hátt rakastig (með yfirúðun) og góð lofthreyfing. Plöntunum er gefið rými eftir því sem þær vaxa og er talið að 16 plöntur á m2 en helmingi fleiri í mini ræktun. Mikilvægt er að hafa auga með sjúkdómum og meindýrum allann ræktunartímann. Yfir vetrartíman er ráðlegt að hafa blöðin þurr sérstaklega á eldri plöntum til að koma í veg fyrir grásvepp. Blómgunartíminn fer eftir árstíma, afbrigðum og ræktunarhitastigi og er frá 31 - 45 vikum frá sáningu.
Ljós og hiti
Þar sem plantan er upprunnin úr skugga trjáa er nauðsynlegt að skyggja hana yfir sumartímann. Kjörbirtumagn fyrir vöxt og fjölda knúppa er um 10000lux en við 4000 lux er um 2/3 af hámarks ljóstillífun náð. Ef rækta á án skyggingar verða loftunarmöguleikar hússins að vera góðir og helst sjálfvirk yfirúðun.
Til spírunar þarf alpafjóla algert myrkur.
Á uppeldisstigi er 20o C kjörhiti en síðan 16 - 18oC. Undirhiti um 20o er æskilegur. Hár hiti leiðir til aukins vaxtar en plönturnar verða teygðar því ætti ef illa ræðst við hitann að rækta afbrigði sem eru þéttvaxin of blómgast þá mun fyrr. Hitastig yfir 25oC stöðvar knúppmyndun og plantan fer í dvala.
Jarðvegur og áburðargjöf
Mómold og mómold blönduð leir eru hentug ræktunarefni en loftrými og rakaheldni eru þau atriði sem alpafjólu eru mikilvægust. Alpafjóla er kalksækin plantna og þarf því að kalka mold sem tekin er úr ruðningum hérlendis með um 6 g í lítra moldar. Innflutt mómold inniheldur nægilegt kalk. Kjörsýrustig er um 5.5 í mómold en 5.5 - 6.5 í leirblandaðri mold.
Alpafjóla er í meðallagi áburðarfrek þarf um 2 - 3 g af áburði í lítra jarðvegs, meir fyrir eldri plöntur, minna fyrir yngri. Vökvað er með 0.1 - 0.3 % eftir aldri plantnanna. Ef ræktað er í mómold er byrjað að gefa næringu 4 - 6 vikum eftir uppkomu, priklun eða pottun. Snefilefni er nauðsynlegt að gefa með og mangan og kopar eru sérstaklega mikilvæg.
Sjúkdómar og meindýr
Af sjúkdómum er grásveppur erfiðastur en hann lýsir sér sem smá blettir á blómum og rotblettum á blöðum, stönglum og blómstilkum. Grásveppur er rakasjúkdómur sem gerir vart við sig ef úðað er oft yfir plönturnar, ef hitamunur er lítill úti og inni(vor og haust) og í rigningartíð.
Varnir byggjast á fyrirbyggjandi aðgerðum s.s.lofta og kynda ef rakt er í veðri og tína burt allt sýkt jafnóðum.
Ranabjalla og svarðmýslirfur eru skæðustu meindýrin. Í dag er hægt að fá þráðorma sem drepa lirfur beggja þessara meindýra.
Alpafjóla í heimahúsum
Ef alpafjóla á að njóta sín og njóta á hennar þarf hún að standa í eða við glugga en hlífa henni samt við steikjandi sól. Ef hitastigið er á bilinu 12 -18oC blómgast hún ríkulega en ef heitt er og dimmt nær hún ekki að opna blómin og blöðin gulna upp.Æskilegt er að vökva í skálina undir pottinum en hún þolir ekki að standa í vatni. Blöðin mega ekki ná að hanga áður en hún er vökvuð því þá er hæpið að hún jafni sig til fulls(blöðin gulna og stilkar bogna). Á meðan plantan er í vexti er best að vökva hana í hvert sinn með vægri áburðarlausn sérstaklega er brýnt að fylgjast með næringu að vetri og vori. Á köldum stað ætti ekki að hafa hana of raka. Ef vökvunarvatnið helst milli blaðana er hætt við að ung blóm og blöð rotni.
Blómgunartími alpafjólu er frá snemmsumars til vors og að lokinni blómgun fölnar hún. Þá er ráðlegt að minnka vökvun og geyma hana á köldum en frostlausum stað þar til hún byrjar að vaxa á ný. Á því stigi er hægt að skipta hnýðinu upp, potta og fjölga henni þannig. |
|
|